آیات الاحکام
۱ - تعریف آیات الاحکام
آیاتالاحکام، آیاتی است که به احکام فقهی و تکالیف عملی ارتباط دارد.
[۱]
به عبارت دیگر، بر آن دسته از آیات قرآن اطلاق میشود که بیانگر احکام عملی اسلام باشد.
[۲]
۲ - ویژگیهای احکام قرآن
از آنجا که قرآن کریم، پیش از همه، کتابی هدایتی تربیتی است و همه آنچه را که در هدایت انسان به سعادت حقیقی و جاودانه مؤثّر است، بیان کرده، طرح مباحث فقهی در قرآن نیز با همین هدف متناسب است؛ لذا این امر سبب شده تا آیات الاحکام، ویژگیهایی متفاوت با کتابهای فقهی ـ حقوقی داشته باشد که برخی از آن ویژگیها از این قرار است:
۲.۱ - بیان کلی و اشارهای
اوّل آن که معمولا احکام به گونهای فشرده و در حدّ اشاره و کلّی بیان، و به ویژه در احکام معاملات، به قاعدههای بسیار عام نظیر «أَوفُوا بِالْعُقُود»
[۳]
و «تِجـرةً عَن تَرَاض»
[۴]
بسنده شده است.
۲.۱.۱ - فلسفه کلیگویی قرآن
یکی از فلسفههای این ویژگی آن است که خصوصیاتِ احکام، متناسب با شرایط و احوال گوناگون استنباط شود.
[۵]
۲.۲ - پراکندگی در کل قرآن
دوم آنکه بسیاری از احکام قرآن مانند احکام نماز، حج، جهاد، زکات، ارث، طلاق و غیر اینها به صورت پراکنده در سورههای گوناگون و جدا جدا آمده است.
۲.۳ - نص نبودن احکام قرآن
ویژگی دیگر این است که قرآن به طور عام، احکام را به صورت نص و غیر قابل تردید بیان نکرده؛ بلکه به گونهای آورده که قابل برداشتهای گوناگون است؛
[۶]
در نتیجه، استناد به بسیاری از آیات، دچار مشکل، ومدلول آنها ظنّی الدلالة شده است.
[۷]
[۸]
۲.۳.۱ - مزیت نص نبودن احکام قرآن
البتّه این شیوه بیان موجب سهولت و تنوع در احکام شده
[۹]
و به قرآن جاذبه و لطافت خاصّی بخشیده؛ مانند تعبیرهایی که درباره تشریع روزه و وصیت به «کُتِبَ» کرده یا در جاهای دیگر «فرضنا» «خیرٌ» و مانند آن را آورده است؛ امّا این شیوه بیان، کار مفسر و فقیه را هم دشوار ساخته، لازم میشود آنان با دقّت و رعایت قواعد و خصوصیات، مسأله را بررسی کنند.
۲.۴ - قرار گرفتن در میان مباحث دیگر
چهارمین ویژگی آن است که آیات احکام در لابهلای دیگر معارف قرآن، مانند مباحث اعتقادی، اخلاقی و تاریخی قرار گرفته و میان آنها ارتباطی قوی ایجاد شده است.
۲.۵ - همراهی انذار و تبشیر با احکام
از دیگر ویژگیهای قابل توجّه آن است که بیان احکام در قرآن به شکلی جذّاب همراه با ترغیب یا تهدید و انذار است و زبان تشریع، متناسب با اهمّیّت حکم، فراز و فرود مییابد.
۲.۵.۱ - لحن قرآن در باب وصیت
به طور مثال در باب وصیّت با بیان نرم و ملایم میگوید: سزاوار است پرهیزگاران آن را ترک نکنند: «کُتِبَ عَلَیکُم إِذا حَضَرَ أَحدَکُمُ المَوتُ إِن تَرَکَ خَیرًا الْوَصِیّةُ لِلولِدَینِ و الأَقرَبِینَ بِالمَعرُوفِ حَقّـًا عَلَیالمُتَّقِین».
[۱۰]
۲.۵.۲ - لحن قرآن در وجوب روزه
یا درباره وجوب روزه با لحن تشویقی، نتیجه روزه (تقوا) را باز میگوید:«یأیّهَا الَّذِینَ ءَامَنوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ... لَعَلّکُم تَتَّقُون».
[۱۱]
۲.۵.۳ - الحان قرآن در بیان احکام
گاه لحن کلام، تهدیدآمیز و مسأله ترک وظیفه با ذکر پیامدهای آن بیان میشود.
[۱۲]
گاه لحن انذار از این هم شدیدتر میشود و مسأله اعلام جنگ با خدا و پیامبر مطرح میشود: «یأَیّهَا الَّذِینَ ءَامَنوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَالرِّبواْ إِن کُنتُم مُؤمِنِین • فَإِن لَم تَفْعَلوا فَأذَنُوا بِحَرب مِناللّهِ وَ رَسولِه...».
[۱۳]
۲.۵.۴ - فواید این شیوه
از جمله فواید این شیوه بیان، افزون بر بیان فلسفه و نتیجه عمل، آن است که مخاطب را به انجام عمل یا ترک فعل حرام سوق میدهد؛ هم چنین جایی که دَوَران امر میان اهمّ و مهمّ و تزاحم میان دو تکلیف باشد، موارد مهمتر را نمایان میسازد.
۳ - تأثیر ویژگیها در بحثهای فقهپژوهی
هریک از این ویژگیها میتواند در بحث فقهپژوهی قرآنی مبنای تقسیم و طبقهبندی برای آیات احکام قرار گیرد و از هر طبقه به صورت مستقل بحث شود؛ چنانکه برخی از محقّقان به این طبقهبندی اشاره کرده و حتّی تقسیمهای دیگری را برای دستهبندی آیات احکام پیشنهاد دادهاند.
۳.۱ - نظر مؤلّف ادوار فقه
مؤلّف ادوار فقه
[۱۴]
در این باره میگوید:
۳.۱.۱ - اولین پیشنهاد وی
شایسته است برای آیاتی که به احکام فقهی و تکالیف عملی ارتباط دارد، طبقهبندی متناسبی در نظر گرفته شود؛ برای مثال تقسیم آیاتالاحکام به احکامی که زمان و مکان صدور آنها روشن است و آیاتی که روشن نیست یا تقسیم آن به آیاتی که در پاسخ سؤال نازل گشته و آیاتی که بدون سابقه سؤال و به صورت ابتدایی نازل شده است یا تقسیم آن به آیاتی که احکام آنها بر وجه امر یا نهی انشا شده و آیاتی که با اسلوب جمله خبری به تشریع حکم پرداخته است یا تقسیم آن به آیاتی که به طور صریح حکمی در آنها بیان شده و آیاتی که از راه سرزنش از چیزی یا انذار از آن یا تهدید و توعید بر آن، حکمی از آنها به دست میآید.
۳.۱.۲ - دومین پیشنهاد وی
تقسیمبندی دیگری که وی پیشنهاد کرده، تقسیم آیات احکام به آیاتی است که احکام کلّی و عام را در بر دارد و میتواند مبنای یک قاعده فقهی باشد و آیاتی که مشتمل بر احکام خاص است.
۳.۲ - اثرات تقسیمبندیها
این طبقه بندیها و تقسیمهای احتمالیِ دیگر میتواند توجّه گستردهتر و همه جانبهای را به آیات احکام در پی داشته باشد و آیات فقهی قرآن از ابعاد و منظرهای گوناگون مورد توجّه قرار گیرد و دستورهای فردی و اجتماعی درعرصههای مختلف زندگی بشر که امروزه و همگام با پیشرفت علوم مورد نیاز او است، از آیات قرآن استنباط و برای رسیدن بشر به سعادت حقیقی، فرا روی او نهاده شود؛ همچنین بحث درباره جایگاه قرآن در استنباط احکام و چگونگی استنباط احکام از قرآن.
۴ - انواع تقسیم آیات الاحکام
آيات الاحکام از جهات گوناگون قابل تقسيم است که به نمونههايی از آنها اشاره میشود.
۴.۱ - از جهت نوع دلالت بر حکم
نوع دلالت آیات بر حکم دارای اقسامی میباشد.
۴.۱.۱ - دلالت به نحو استقلال
دلالت بعضی آيات بر حکم شرعی به نحو استقلال است مانند «أَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰا»
[۱۵]
که بیع را حلال و ربا را حرام میداند.
۴.۱.۲ - دلالت به نحو انضمام
ولی دلالت بعضی ديگر به نحو انضمام است مانند «وَ فِصٰالُهُ فِي عٰامَيْنِ»
[۱۶]
که مدّت زمان شيرخوارگی را دو سال میداند و به ضميمه آيه «وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلٰاثُونَ شَهْراً»
[۱۷]
به دست میآيد که کمترين زمان حمل، شش ماه است؛ زيرا مدّت دوران آبستنی و شیرخوارگی را سی ماه دانسته است.
۴.۱.۳ - دلالت به صیغه انشا
از سوی ديگر، بعضی آيات به صيغه انشاء دلالت بر حکم دارد مانند «أَقِيمُوا الصَّلٰاةَ»
[۱۸]
و بعضی به هيئت اخبار مانند «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ».
[۱۹]
۴.۲ - از جهت حکم مورد دلالت آیه
دلالت آیات الاحکام از نظر حکم دارای اقسامی میباشد.
۴.۲.۱ - حکم تکلیفی
مدلول برخی آيات، حکم تکلیفی است مانند وجوب روزه و حرمت خوردن مردار که به ترتيب از آيه «... كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيٰامُ»
[۲۰]
و آيه «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ»
[۲۱]
استفاده میشود.
۴.۲.۲ - حکم وضعی
و مدلول برخی ديگر، حکم وضعی است مانند بطلان روزه در حال مرض يا سفر که از آيه «... وَ مَنْ كٰانَ مَرِيضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّٰامٍ أُخَرَ»
[۲۲]
استفاده شده است.
۴.۲.۳ - متضمن قواعد کلی
بعضی آيات متضمّن احکام و قواعد کلّی است مانند قاعده عسر و حرج که از آيههای «مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ»
[۲۳]
و «يُرِيدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لٰا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»
[۲۴]
استفاده شده است.
۴.۲.۴ - ارشاد به حکم عقل
بعضی آيات ارشاد به حکم عقل است مانند «وَ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ».
[۲۵]
۴.۲.۵ - امضای امر عرفی یا عقلایی
و بعضی ديگر، امضای امر عرفی يا عقلایی است مانند «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ».
[۲۶]
۴.۲.۶ - معاشرت مؤمنان با پیامبر
از سوی ديگر، بعضی آيات بيانگر ادب معاشرت مؤمنان با رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله است مانند «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لٰا تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ».
[۲۷]
۴.۲.۷ - چگونگی روابط اجتماعی
ولی بعضی ديگر، چگونگی روابط اجتماعی مؤمنان و حدود و اصول همزیستی سالم و برادرانه را در جامعه اسلامی بيان میکند مانند «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لٰا تَجَسَّسُوا وَ لٰا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً»
[۲۸]
که به دوری از سوء ظن، تجسّس در امور ديگران و غیبت امر میکند.
۵ - جایگاه استنباطی این آیات
قرآن کریم، نخستين و معتبرترين منبع شریعت مقدّس، بلکه- از آن جهت که سنت، تبيين کننده و شارح کتاب الهی است نه منبعی در عرض آن- تنها مصدر شریعت به شمار میرود.
علاوه بر اين، قرآن ميزان سنجش روایات و مشروعیّت شرايطی است که در عقد ذکر میشود، يعنی آن بخش از روايات يا شرایط عقد که منطبق بر کتاب الهی باشد، پذيرفته و هر آنچه مخالف آن باشد، مورد عمل قرار نمیگيرد. از اين رو، فقيهان در بحث اجتهاد و قضاء، شناخت آيات الاحکام را از شرايط اجتهاد دانستهاند.
۶ - پانویس
۱.
↑ ادوار فقه، ج۲، ص۴.
۲.
↑ آیات الاحکام، شانهچی، ص۲.
۳.
↑ مائده/سوره۵، آیه۱.
۴.
↑ نساء/سوره۴، آیه۲۹.
۵.
↑ فقه الاسلام، ص۱۳.
۶.
↑ الاسلام عقیدة و شریعة، ص۴۸۶.
۷.
↑ التبیان، ج۶، ص۷۹.
۸.
↑ قرطبی، ج۹، ص۷۲۷۴.
۹.
↑ الاسلام عقیدة و شریعة، ص۴۸۶.
۱۰.
↑ بقره/سوره۲، آیه۱۸۰.
۱۱.
↑ بقره/سوره۲، آیه۱۸۳.
۱۲.
↑ بقره/سوره۲، آیه۱۹۶.
۱۳.
↑ بقره/سوره۲، آیه۲۷۸-۲۷۹.
۱۴.
↑ ادوار فقه، ج۲، ص۴ـ۶.
۱۵.
↑ بقره/سوره۲، آیه۲۷۵.
۱۶.
↑ لقمان/سوره۳۱، آیه۱۴.
۱۷.
↑ احقاف/سوره۴۶، آیه۱۵.
۱۸.
↑ بقره(سوره۲)،آیه۴۳.
۱۹.
↑ مائده/سوره۵، آیه۳.
۲۰.
↑ بقره/سوره۲، آیه۱۸۳.
۲۱.
↑ مائده/سوره۵، آیه۳.
۲۲.
↑ بقره/سوره۲، آیه۱۸۵.
۲۳.
↑ حج/سوره۲۲، آیه۷۸.
۲۴.
↑ بقره/سوره۲، آیه۱۸۵.
۲۵.
↑ آل عمران/سوره۳، آیه۳۲.
۲۶.
↑ مائده/سوره۵، آیه۱.
۲۷.
↑ حجرات/سوره۴۹، آیه۲.
۲۸.
↑ حجرات/سوره۴۹، آیه۱۲.
۷ - منبع
دانشنامه موضوعی قرآن.
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۱۶۸-۱۶۹.
رجائی خراسانی
علمی ، فرهنگی
نوشته شده در تاريخ شنبه هشتم مهر ۱۴۰۲ توسط مصطفی رجائی پور |
تمام حقوق اين وبلاگ و مطالب آن متعلق به صاحب آن مي باشد.